Dialog me Carl Schmitt[1]

Tiranë 2030

Nga: Damiano Aliaj

K.M. – Z. Schmitt, së pari ju falenderoj për praninë tuaj këtu. Siç e dini, ky takim nuk është publik, dhe kjo është edhe një arsye tjetër që më gëzon. Së dyti, më lejoni t’ju shpreh admirimin që kam për veprën tuaj, edhe pse nuk flas dot në emër të anëtarëve të kabinetit tim. Megjithatë, nuk mund të mohoj se shpesh ndiej vështirësi në mbajtjen e një qëndrimi ndaj ideve që shtjelloni nëpër tekstet tuaja.

C.S. – Kuptoj Z. Kryeministër. Nuk jeni i pari. Besoj se është natyra e ideve të trajtuara dhe të fenomeneve që jam përpjekur të hulumtoj, sepse edhe vetë i kam riparë disa gjëra ndër vite. Sidoqoftë, ju falenderoj për ftesën, pavarësisht se nuk e di arsyen dhe qëllimin e këtij takimi.

K.M. – Keni të drejtë dhe shpresoj të më ndjeni për këtë paqartësi, por më duhet të pranoj se thirrja ime drejtuar juve ishte një thirrje për ndihmë! Prandaj, edhe njëherë dua t’ju falenderoj që morët mundimin të vinit në Shqipëri.

C.S. – Shqipërinë e njoh pak nga hartat dhe pak më tepër për shkak të ngjarjeve që përfshinë edhe Ballkanin shekullin e kaluar. Sa për thirrjen tuaj, tani jam këtu. Po ju dëgjoj.

K.M. – Siç mund ta dini, në Këshillin Botëror po diskutohet një çështje e rëndësisë maksimale. Disa e quajnë ‘integrim’, disa të tjerë ‘dorëzim’. Në thelb ka të bëjë me formalizimin e ndërtimit të një Shteti Botëror. Personalisht nuk di si ta konsideroj lidhjen e mundshme të Shqipërisë me këtë projekt. Pashmangshmëria me të cilën prezantohet e bën edhe më të vështirë kuptimin e drejtë të situatës.

C.S. – Kam përshtypjen që kjo është në vazhdën e ‘integrimeve’ të tjera, apo jo?

K.M. – E saktë. Në 2026 firmosëm traktatin e OBSH-së për veprimin e uniformuar ndërkombëtar kundër krizave shëndetësore. Pandemitë duket se mund të përballeshin dhe përmbaheshin vetëm nëpërmjet një strukturimi të orientuar dhe të njëkohshëm të masave nëpër shtetet e ndryshme. Në 2028 u bëmë pjesë e traktatit për krizat ekologjike. E njëjta formulë. Në 2029 në atë për krizat ekonomike si domosdoshmëri logjike e efektit të krizave në epokën tonë globale.

C.S. – Po tani? Çfarë tjetër?

K.M. – Pak muaj më parë u propozua pjesëmarrja tek traktati për vendimin politik… mbi armikun!

C.S. – Aaa…

K.M. – Problemi i Kinës Kontinentale duket se u la pak në hije, duke qenë se ajo që filloi me balonin kinez të 2023 mbi qiejt e ShBA-ve u kthye në krizën e objekteve të paidentifikuara fluturuese. Termat kanë ndryshuar, por është e njëjta gjë. Çështja e sigurisë po diskutohet në nivel planetar tashmë dhe tek traktati në fjalë, kapitulli mbi Sigurinë Planetare dhe Ndërplanetare parashikon pjesëmarrjen e Kinës Kontinentale.^[2]

C.S. – Interesante.

K.M. – Tani jemi në pikën që përcaktimi i suksesit mbi krizat e kaluara dhe ato potenciale varet nga strukturimi i të gjithë entiteteve ndërkombëtare specifike për fushat përkatëse në një qendër vendimarrëse. Duket si Shtet Botëror. Shikoni, Z. Schmitt, ne jemi vend i vogël dhe jemi treguar të paaftë ta bëjmë veten të mëdhenj. Firmosim, bëhemi anëtarë nëpër organizma që shpesh as nuk i kuptojmë, nëse duhet të jem i sinqertë deri në fund. Marrim përsipër përgjegjësi dhe detyra, të drejta dhe privilegje e që shumicën e kohës kemi ndrojtje t’i kërkojmë. Por çfarë kuptimi ka e gjitha kjo? E kam fjalën në raport me konceptin e politikes, të sovranitetit, të legjitimitetit, shtetit, kushtetutës, etj., për të cilat ju keni shkruar mjaft.

C.S. – Epo, shkurtimisht, ju, dhe me sa kuptoj, edhe shumë të tjerë, nuk jeni shtet sovran.

K.M. – Por ne jemi të pavarur Z. Schmitt. Kemi territorin, popullsinë, sistemin tonë qeverisës, e kështu me radhë.

C.S. – Zoti Kryeministër, kur ju nuk ndiheni mirë me shëndet, e merrni vetë vendimin për të shkuar tek mjeku apo dikush tjetër e merr për ju?

K.M. – Vetë, sigurisht.

C.S. – Por vendimi për t’u vizituar nga mjeku presupozon një vendim paraprak, atë të njohjes së gjendjes suaj si jo normale nga ana shëndetësore.

K.M. – Po.

C.S. – Pikërisht kështu e kuptoj unë sovranitetin. Vendimi mbi gjendjen anormale brenda komunitetit politik është thelbi i sovranitetit, në fakt, ajo çka përcakton se kush është sovran.^[3] Njohja e kësaj gjendjeje shkon bashkë me vendimin për marrjen e masave për ta përballur me qëllim vendosjen e normalitetit konkret për atë komunitet. Një vendim me dy aspekte ose dy vendime të ndryshme, e që në terma filozofikë do të mund të përcaktoheshin si epistemologjik dhe politik. Pra, pamundësia për të vendosur vetë mbi krizën, qoftë ajo shëndëtësore, ekonomike apo politike, tregon qartësisht moszotërimin e sovranitetit Z. Kryeministër. Nëse dikush tjetër e shpall për ju, atëherë organizimi juaj politik, shteti juaj në këtë rast, kthehet thjesht në një parcelë zbatuese të përmbajtjes së vendimit të sovranit të vërtetë. Me pak fjalë, jeni thjesht një strukturë administrative.

K.M – Kuptoj Z. Schmitt, por nga ana tjetër duhet pranuar se në epokën tonë, në të cilën gjithçka është e lidhur me gjithçka tjetër, e që e bën të pashmangshëm pësimin e ndikimit të një shkaku që buron nga krahu tjetër i botës, gjykimi i një strukture ndërkombëtare, të pavarur dhe plotësisht të dedikuar tek fusha specifike që mbulon, duket si një zgjidhje më e mirë për të parandaluar atë që nuk e shmangim dot kur ka marrë dhenë.

C.S. – Thënë kështu, duket zgjidhje mjaft e mirë. Megjithatë, përsaqë po bisedojmë për shqetësimin tuaj, e që e kishit edhe vetë të paqartë, le t’i vendosim emrin që i takon. Nëse flasim për sovranitetin si vendimi për gjendjen e jashtëzakonshme, atëherë le t’i shkojmë në thelb e ta përcaktojmë për atë që është: politikë. Z. Kryeministër, një njeri si ju, në pozicionin tuaj, e di për nga praktika se asgjë në këtë botë nuk është e shkëputur nga politika pasi kalon një prag të caktuar. Logjika se një entitet ndërkombëtar vendos për një veprim të unifikuar të të gjithë shteteve, në pamje të parë ngjason me mënyrën se si është kuptuar teknologjia në zhvillimin e saj historik.^[4] Dua të them se aty ku nuk ka zotër, nuk ka pushtet efektiv, ka edhe neutralitet, ose siç pëlqehet të thuhet, objektivitet shkencor. Por kjo është thjesht një lojë pasqyrash. Teknologjia është neutrale, në pamje të pare, sepse esenca e saj nuk përcaktohet nga krahët politikë, e si rrjedhim, progresi i premtuar nga ajo shkon dorë për dore me neutralizimin e konfliktit. Por sa mund të qëndrojë ky pohim, kur në momentin që themi se teknologjia është neutral, jemi të detyruar të pohojmë se për të njëjtën arsye është edhe e përdorshme nga çdo fuqi politike. E pikërisht këtu qëndron kurthi tjetër. Retorikat e progresit teknologjik i referohen asaj në terma që i shkojnë për shtat njërëzimit si koncept universal, ndërkohë që gjendja e faktit tregon se njerëzimi është dy a tre popuj që janë mjaftueshëm të fuqishëm politikisht (në të gjitha përmasat), e mes të cilëve zhvillohet teknologjia.^[5] Për popujt e tjerë të këtij njerëzimi përvoja e teknologjisë kalon nëpërmjet tregut, kushtëzimit, kontrollit, pra, politikës. Tani, nëse, p.sh., shkenca mjekësore apo ushtarake, ka një raport tepër të ngushtë me teknologjinë mjekësore dhe ushtarake, si mendoni ju, struktura ndërkombëtare që supozohet të jetë neutrale, objektive dhe për të mirën e njerëzimit, në mënyrë që të realizojë misionin e saj, do të raportohet më ngushtë me vendin tuaj apo me vendin tim?

K.M. – Kuptoj.

C.S. – Atëherë le ta bëjmë më konkrete çështjen dhe të kalojmë nga koncepti i gjendjes tek ai i trupit. Kush vendos mbi armikun, Z. Kryeministër? Me ngritjen e shtetit modern, pas zbulimeve të mëdha oqeanike dhe Luftës Tridhjetëvjeçare, këtë kapacitet e zotëroi pikërisht ai. Për një kohë të gjatë kjo u mor si e mirëqenë dhe ky është problem më vete. Por nuk ka qenë gjithnjë ashtu, e me sa dëgjoj nga ju, nuk ka për të qenë më.^[6] Të paktën drejt kësaj po shkohet. Thelbi i politikes nuk është negocimi nëpër dhoma e sallone e mes partive dhe bizneseve por vendimi mbi armikun dhe mikun. Gjithçka strukturohet rreth kësaj, jeta e çdo grupi varet prej ngulmimit në ekzistencën e vet, pra, mbi gatishmërinë për t’u përplasur fizikisht, për të vdekur e vrarë. Kjo e vërtetë qëndron në thelb të çdo negociate e mjeti tjetër politikbërës. Historikisht, popujt që nuk kanë arritur ta ndërtojnë këtë kapacitet, kanë dalë nga skena e saj. Ata që e kanë dorëzuar, po e njëjta gjë.^[7] Pra, kanë hequr dorë nga mundësia e politikes. Tani, premtimi i ri qenka që kush lëshon vendimin dallues mbi mikun dhe armikun do të bëhet pjesë e historisë së botës nëpërmjet Shtetit Botëror. Dhe kjo, po më thoni, për të qenë të aftë e të gatshëm kundër një armiku të mundshëm jotokësor. Në një formë tjetër, politikja është teologjizuar në instanca të papara edhe pse tërësisht shekullare në paraqitje. Nëse premoderniteti, të paktën ai perëndimor, ishte i unifikuar kundër një armiku jotokësor në kuptimin më radikal… e kam fjalën për Armikun, Z. Kryeministër, për Djallin vetë, tashmë një tjetër që shkon drejt atyre parametrave po e zëvendëson. Por nëse uniteti i parë ishte shpirtëror, e vetëm si pasojë, potencialisht politik, tashmë është kryekëput politik.

K.M. – Një paralelizëm interesant nëse e shikojmë situatën kështu.

C.S. – Por po ju them, Z. Kryeministër, se një Shtet për gjithë globin është fundi i politikes në Tokë.^[8] Ngritja e një gjendjeje natyrore kozmike nuk ka përmasën e historicitetit që ka mendimi i saj në kuadrin e planetit tonë. Këtë përmasë politikja e mishëron në lëkurë, sado të jemi të ftohtë e të mos e përjashtojmë a priori mundësinë e kësaj gjendjeje natyrore midis planeteve, apo civilizimeve ndërplanetare. Armiku jo publik është privat, dhe një i tillë nuk është politik. Armiqësia është mundësi ekzistenciale dhe shfaqet brenda sferës së fenomeneve të dukshme. Ajo e pashfaqur është hipotetike. Por, në fakt, tani që e mendoj, çka më shqetëson është më tepër prirja drejt qendërzimit politik si pasojë e konfigurimit të krizave në këtë globalizmin tuaj. Politikja merr fund gjithsesi, sepse Shteti Botëror ka për premisë zhbërjen e armikut dhe pamundësinë e armiqësisë. Megjithatë, ju këshilloj, Z. Kryeministër, që për asnjë moment të mos e kuptoni këtë gjë si premtimin e një parajse tokësore, por si zhdukjen e çdo armiku konkret dhe shtypjen e çdo armiqësie potenciale kundër vetë këtij projekti. Në këtë pikë nuk e kam duruar dot kurrë hipokrizinë e liberalëve të kohës sime.

K.M. – Pse?

C.S. – Premtonin depolitizim të ekonomisë, kulturës, etj., madje të politikës nga vetvetja nën maskën e neutralitetit si drejtësi, ndërkohë që në thelb është një nga ideologjitë më radikale dhe politikisht të ngarkuara. Madje, do thosha se priret drejt pamundësimit të saj nëpërmjet zbrazjes së kuptimeve, vlerave dhe ideve që e bëjnë planetin një heterogjenitet të vlefshëm për të jetuar. Shteti Botëror nuk mund veçse të jetë fundi i politikes sepse kërkon pikërisht neutralitetin total. Jeta e njeriut atëherë është thjesht ekonomi, argëtim, e kështu me radhë.

K.M. – Pra, po më thoni se po shkojmë drejt zhveshjes së njeriut nga aftësia e tij për të vendosur?

C.S. – Saktësisht. E kush mund të më thotë se ndërhyrja në kushtin njerëzor, në këtë rrafsh, nuk është çështje politike?

K.M. – Shqetësuese, vërtet! Po çfarë propozoni ju, Z. Schmitt?

C.S. – Kushtetutat tuaja nuk ju bëjnë më punë, Z. Kryeministër, sepse i keni reduktuar ato në copa letre, të cilat, sipas marrëveshjes partiake të radhës, humbasin parësinë hierarkike.^[9] Ky është problemi kur Kushtetuta kthehet në ligjin themelor të një vendi dhe nuk kuptohet si burimi politik që gjeneron çdo ligj të mundshëm. Dhe kur themi politikë, ju lutem të mos më keqkuptoni sepse nuk e kam fjalën për forcat politike e lobuese nëpër korridoret e pushtetit, por për kuptimin e Kushtetutës në një sens origjinal, më themeltar e themelues. Kushtetuta si ligj është më pak problematike nëse vihet në diskutim kur, së pari, dhe me gjithë domosdoshmërinë që e ngarkon, është kushtetim. Uniteti politik i popullit që vullneton vetveten në rend është kushtetimi i tij. Dhe Kushtetuta e kuptuar dhe jetuar kështu është ardhja në ekzistencë si qenie politike, Z. Kryeministër. Diçka që nuk ishte, u bë, dhe ngase është, duhet njohur si fuqi. Për të zhbërë atë nuk mjafton përmbysja e hierarkisë së ligjeve, vendosja e kushtetutës si dokument në një hierarki më të lartë se vetja, por duhet diçka më radikale. E vetmja rrugë për të menduar në mënyrë shterruese diçka që është, kalon nëpërmjet udhës që e kthen atë në hiç. Nga diçka bëhet asgjë. Popullin tuaj nuk duhet ta mbajë Kushtetuta mbi të cilën betoheni aq bukur, por ngulmimi në ekzistencë si qenie politike, Z. Kryeministër.

K.M. – Ju kuptoj, Z. Schmitt. Nuk e di nëse jam plotësisht dakord me ju në lidhje me çështjen ligjore të Kushtetutës, por fakti është se uniteti politik duket si gjë e të shkuarës në epokën e lëvizjeve globale, e kapërcimit të kufijve dhe destabilizimit të kuptimeve, siç e thatë edhe ju në njëfarë mënyre. E vetmja gjë që mund të sigurojë një minimum rendi publik është ligji.

C.S. – Ashtu…

K.M. – Sigurisht, edhe forca e organeve ligjzbatuese. Por le të themi të vërtetën, Z. Schmitt. Njeriu është qenie problematike. Kur ka nuk ngopet, kur ngopet mërzitet, kur mërzitet bëhet i paarsyeshëm… Një cikël i pafundëm.

C.S. – Por, Z. Kryeministër, pikërisht se çrendi apo natyrorja janë gjithnjë duke shtyrë nga jashtë kufijve të rendit për të hyrë brenda, ose, le ta shohim nga krahu tjetër, duke rënduar nga brenda njeriut për të dalë jashtë në botën e tij, duhet t’i njohim atij një kapacitet për të prodhuar rend, për të renditur hapësirën të cilën banon. Edhe pse e dimë se ai nuk ndalet aty ngaqë hapësirat e njeriut janë të dendura e të ngarkuara me shumësi planesh kuptimore dhe orientuese. E në fakt, tani po mendoj për një term, që më duket i përshtatshëm për ta shenjuar këtë fuqi të tij. Po jua them dhe ndoshta më jepni mendimin tuaj si ju duket. Pikërisht se njeriu është i vetmi jetësor i vetëdijshëm për kaosin që ka brenda vetes, e si pasojë, ai qëndron më pranë atij, puna e tij në botë shkëlqen edhe më shumë me forcën e vet. Prandaj them ta quajmë kozmoergon. Njeriu është rendpunues dhe kjo duhet kuptuar më tepër në raport me rendin natyral, pra, më shumë si një harmonizim me të tërën, se sa si artificialitet shkatërrues i asaj që nuk jemi ne për ta bërë për ne. Etimologjikisht kemi mjaftueshëm qartësi besoj, por e rëndësishmja është se nëpërmjet një koncepti të tillë na bëhet e kuptueshme se gjendja anomike është thjesht shprehja e këtij raporti të njeriut me të pakontrollueshmen e vet. Të paktën, në pjesën më të madhe, nëse e shohim nga pozicioni i rendit. …Ah po, mund të më thoni se njeriu ka qenë nomad përpara se të stabilizohej në hapësira të caktuara. Por mos harroni se ai renditej e rendiste edhe në atë formë jete. Me yjet, me stinët, me hënën, me migrimet e kafshëve dhe sezonet e tyre, me teknikat e gjahut dhe ritualet për mbështetjen hyjnore të ekspeditës, me sistemet e sigurisë dhe shtimit të jetës. Ahh, po, ju kërkoj falje Z. Kryeministër! Rrjedha e mendimeve më mori me vete. Shpresoj mos t’ju kem lodhur.

K.M. – Jo, Z. Schmitt. Një mendje në punë është shfaqje e çmuar!

C.S. – Epo faleminderit, Z. Kryeministër! Megjithatë dua të qëndroj edhe për pak tek koncepti i Kushtetutës. Me siguri ju keni Preambul kushtetuese.

K.M. – Po, sigurisht.

C.S. – Mund të më thoni se çfarë shprehet në të? E kam fjalën se kush flet aty dhe çfarë i thotë vetes. Më saktë, çfarë porosie e premtimi i vendos vetes.

K.M. – Po ja… synimi për ndërtimin e një shoqërie të drejtë…

C.S. – Më falni, Z. Kryeministër. Çështjet si drejtësia sociale e të ngjashme nuk janë politike në sensin në të cilin folëm, janë programatike. Dua të them, a shprehet në ndonjë moment të saj diçka që të jetë vendim mbi mikun dhe armikun. Diçka që shpreh një mangësi apo një plotësi që duhet mbrojtur?

K.M.- Po… ndoshta kur përmendet ideali i bashkimit kombëtar.

C.S. – Ahh, ja pra! Tani…

K.M. – Një moment, Z. Schmitt, sepse kjo është një çështje paksa delikate që kalon nga idealizmi banal tek vënia në rrezik e marrëdhënieve diplomatike. Nuk është koha për këtë bisedë.

C.S. – Ndërsa unë mendoj, Z. Kryeministër, se Preambula është më e rëndësishme se nenet e Kushtetutës.^[10] Ajo shpreh frymën dhe vullnetin që e vendos veten në unitet politik. Por me sa duket, ju jeni të paplotë e kjo do të thotë se mundësia e politikes tek ju, të paktën në atë preambul, është aktive, e gjallë.

K.M. – Jo, jo, Z. Schmitt. Në jurisprudencën tone, Preambulës nuk i kushtohet rëndësia që mendoni ju. Nga ana tjetër, edhe nëse e konsiderojmë atë me seriozitet maksimal, Republika e Kosovës, që do të ishte edhe rasti konkret që mund të mendohet se përfshihet në atë sferë, nuk mund ta bëjë këtë diskutim sepse, së pari, ia ndalon Kushtetuta e vet, pa përmendur faktorët e tjerë. Për të mos folur për kushtet tona.

C.S. – Dhe unë po ju them se historia është përgjigjia ndaj sprovave epokale dhe kjo është politikja në manifestimet e saj të pafundme.^[11] Unë po ju them se historia nuk ka për të përfunduar nëse ju nuk veproni vendimin tuaj! Ju, ju vetë, duhet të më thoni se nuk keni për të lejuar fundin e historisë pa u kryer porosia që i keni lënë vetes, pa u realizuar kushtetimi i plotë i popullit tuaj!

K.M. – Z. Schmitt!

C.S. – … Më ndjeni, Z. Kryeministër, se ndoshta u përfshiva më tepër seç duhet.

K.M. – Haha. Për një çast nuk mu dukët ju… si jurist Z. Schmitt.

C.S. – Z. Kryeministër, tymosni?

K.M. – Ah jo.

C.S. – Do t’ju kisha qerasur me një llullë, siç bëhej në kohë të tjera. Në fakt, kjo poltrona qenka mjaft e rehatshme dhe biseda e mirë ëmbëlsohet nga duhani i të njëjtës lartësi.

K.M. – Ashtu mendoni?

C.S. – Po sigurisht. Dhe tani le t’i kthehemi asaj çka propozoj unë.

K.M. – Po.

C.S. – Shumë kohë më parë kam propozuar diçka konkrete dhe që për një moment filloi të merrte formë, edhe pse pati fund tragjik. Megjithatë nuk u tërhoqa nga propozimi im dhe besimi se ishte zgjidhja më e përshtatshme për botën tonë pas rënies së shtetit modern. Hapësira e madhe dhe Perandoria, ose Großraum dhe Reich si thuhen në gjuhën time.^[12] Lufta e Parë Botërore tregoi se shteti e kishte mbyllur ciklin e vet historik. Nga ana tjetër, Lidhja e Gjenevës shtroi terrenin për një Qeveri Botërore me karakter universal. Ndërsa unë jam i mendimit se ndërtimi i një sistemi marrëdhëniesh ndërkontinentale mund të jetë zgjidhja më e mirë. Perandoria si qendra e pushtetit që ndikon mbi një hapësirë më të madhe se vetja, pra Hapësira e Madhe si koncept, është formula e duhur nëse nuk duam të zhdukim dallimet midis popujve, kulturave, besimeve, etj. Hapësira e Madhe dhe Perandoria përfaqësojnë pikërisht këtë rikonfigurim politik dhe juridik, duke mbajtur në qendër të vetes idenë e hapësirës të përshkuar nga një ide politike, një ide e jetuar dhe jetuese. Kjo pamundëson ndërhyrjen e fuqive të mëdha tek shtetet e dobta, ashtu siç përjashton shpërbërjen e kulturave dhe dallimeve nën peshën abstrakte të termave universalë e që çojnë, si rezultat të fundit, në zhdukjen e politikes nga bota. Megjithatë, sot, me këtë bisedë që po bëjmë, po shikoj që mundësia për këtë vizion nuk është zhdukur, edhe pse është pakësuar edhe më shumë, sidomos me rënien e sistemit dual të pasluftës së fundit. Shqipëria… mmm…

K.M. – Këto punë janë, si të them, gjeopolitike, Z. Schmitt.

C.S. – Kuptoj, kuptoj. Unë kam menduar dhe shkruar gjithmonë si jurist, edhe kur kam punuar me kategori gjeopolitike për çështje të së drejtës ndërkombëtare, por e njoh mjaftueshëm sepse kam qenë pranë njerëzve që i dhanë kuptimin e plotë termit, ashtu si edhe në zemër të ngjarjeve të cilat u orientuan nga ajo ide. Di edhe që për këtë arsye nuk u përdor më për vite të tëra pas Luftës së Dytë Botërore duke u zëvendësuar nga termi ‘marrëdhënie ndërkombëtare’. Ama, dëgjoj që dekadat e fundit është rikthyer. Megjithatë, për sa jam në dijeni ende nuk janë menduar lidhjet dhe implikimet e mundshme midis gjeopolitikës dhe nomosit. Edhe pse jam i sigurt që nomosi është koncept sipëror.^[13]

K.M. – Thonë se gjeografia është fat, Z. Schmitt. Por dihet edhe se ajo mund të tejkalohet nëpërmjet fuqisë. Kjo është gjeopolitika.

C.S. – Gjeografia mund të jetë fat, Z. Kryeministër, por jo fuqia. Megjithatë, dua t’ju propozoj një ide që e kam menduar kohët e fundit, e tani që bisedoj me ju, më duket se për vendet e vogla është e vetmja rrugë për një, le të themi, gjeopolitikë sovrane. Gjithsesi, unë jam i ndërgjegjshëm se për vendet e fuqishme mund të kthehet thjesht në një instrument më shumë në arsenalin e tyre gjeopolitik.

K.M. – Po ju dëgjoj.

C.S. – Humbja e sensit hapësinor, zbrazja e kuptimeve të fjalëve dhe simboleve, lëngëzimi i kufijve që përcaktojnë një nomos, pra jo vetëm i atyre legalë e politikë, por në të gjitha sferat e jetës së brendshme të një rendi, është sëmundja e kohës. Tani, çfarë mund të bëhet? Si mund t’i qasemi kësaj situate, sidomos nga pozicioni i një vendi si Shqipëria? Së pari, duhet të nisim reflektimin duke pranuar faktin empirik të kapaciteteve të kufizuara të Shqipërisë për të bërë gjeopolitikë në kuptimin e fortë, ose, të paktën, sipas kuptimit të cilin ju përcollët. Gjeopolitika kërkon financa, diplomaci imponuese, përdorimin e mirë dhe të pavaruar (për aq sa është e mundur), të burimeve natyrore, një front të fuqishëm intelektual, ushtri, e kështu me radhë. Pra, me pak fjalë, një rend i brendshëm i shëndetshëm në nyjet nevralgjike dhe të orientuar drejt një vizioni të trashëgueshëm për breza të tërë.

K.M. – Jam dakord.

C.S. – Po kur na mungojnë këto që përmendëm? Kur janë thjesht hije të vetes?

K.M. – E vështirë, Z. Schmitt. Në fakt, e pamundur.

C.S. – Atëherë, le të mendojmë një mënyrë për të krijuar efektet e tyre edhe pa i patur këto. Pas një kohe të caktuar do të jetë e mundur të ngrihen disa prej këtyre fushave të jetës së një vendi si rezultat i qasjes sonë. Është komplekse dhe e mundimshme sepse, në thelb, vjen si përmbysje e raportit shkak-pasojë. Ato që do të duhet të ishin pasojat e këtyre sferave tashmë duhen menduar si shkaqet që mund të prodhojnë fushat konkrete. Nëse gjeopolitika është leximi i gjeografisë nga këndvështrimi i politikës atëherë unë propozoj gjeonoetikën. Më lejoni ta shtjelloj shkurtimisht këtë ide, të cilën, në të vërtetë nuk mund ta quaj të konsoliduar ende në reflektimet e mia. I njoh potencialin por kërkon një punë të madhe e që s’mund të jetë vetëm e një njeriu.

K.M. – Kuptoj. Po më intrigoni, Z. Schmitt. Vazhdoni, ju lutem.

C.S. – Pra, siç thamë, nëse gjeopolitika është të parit e gjeografisë nga pozicioni i politikës, gjeonoetika do të mund të përkufizohet si leximi i hapësirës nga pozicioni i ideve. Ngopja e hapësirës me ide Z. Kryeministër! Prodhimi i hapësirave nëpërmjet ideve në jetën konkrete të një vendi. Ideja është diçka që vishet, flitet, këndohet, shprehet në gjest, në qëndrim, në mënyrën e të ecurit dhe të ulurit, po të duam. Idetë prodhojnë dhe shprehin stilet e tyre. Nuk po flas për një listim të grupeve apo ideve që prezantojnë. Fjala nuk është për një gjeografi apo topografi të ideve në një territor, por për ide që prodhojnë hapësirën të cilën banojnë dhe e mbushin në mënyra të tilla që të ndërtojnë gjeografi. Më lejoni t’ju jap një shembull.

K.M. – Patjetër.

C.S. – Ushtria është institucion që nuk frymëzon në popull. Idealet e saj nuk rezonojnë dhe kjo ndikon edhe në mënyrën se si orientohet edukimi, argëtimi i të rinjve, apo edhe se si drejtojnë politikanët.

K.M. – Z. Schmitt, më falni, por ushtria është apolitike. Ndikimi i saj në politikë do të ishte i rrezikshëm në të gjitha kuptimet e mundshme.

C.S. – Z. Kryeministër, po flas për idetë që supozohet të mishërojë një ushtri, për idealet që shpjegojnë ekzistencën e saj, për mënyrën e jetës që përfaqëson. Ushtria është trup i gjallë prej këtyre dhe jo vetëm se njihet ligjërisht si e tillë. Ngopja e një hapësire me stilin ushtarak, me disiplinën që e karakterizon, me idenë e vetëmohimit të lidhur intimisht me idealin e atdheut dhe kombit, janë ide që e tejkalojnë ligjin në mënyrë të paimagjinueshme. Kur ushtria është hije e vetes, atëherë idetë dhe stili i saj mund të trupëzohen nga njerëz që jetojnë, pa qenë ushtarakë, në atë mënyrë që të formojnë hapësirën e tyre nëpërmjet asaj ideje. Nuk përjashtohet se një ditë gjeografia e ndërtuar nga kjo ide të mund të rezultojë në ngritjen e gjësë së vërtetë. Vendet si Shqipëria duhet të bëjnë gjeopolitikë duke nxitur burimin e pafundëm të shpirtit njerëzor, e kjo do të thotë edhe që mund ta vendosë statusin e vet në botë pikërisht nëpërmjet kapacitetit për të nxitur, gjeneruar dhe shpërndarë ide. Disa kanë letrën e naftës, të tjerë atë të territorit, disa të financave e akoma të tjerë të ushtrisë. Por, unë pyes, pse të mos ketë edhe nga ata që imponohen me ide, qoftë edhe për t’u pozicionuar si vendi për t’u këshilluar, për t’u shtruar idetë dhe vizionet… Fundja, a nuk ka patur historia vende të tilla? Përtej detit keni një nga shembujt më të fortë.

K.M. – Një koncept tepër interesant, Z. Schmitt. Por e kam të paqartë se si mund të aplikohet kjo gjë. Njerëzit janë të paduruar nëse politika imponon stile jete, të paktën drejtpërdrejt. Nga ana tjetër, jemi gjithë kohën të bombarduar nga ngjarje kalimtare e shpesh të dëmshme për kohezionin social. Ndikohemi duke menduar se jemi të lirë.

C.S. – Tani folët siç ju takon Z. Kryeministër. Por ka diçka që është e rëndësisë parësore. Ndryshe nga gjeopolitika, e cila është e varur nga qendra e pushtetit, e kjo bën shumë shpesh që mendimtarë të mirë të strategjisë dhe gjeopolitikës të kalojnë jetët e tyre të padëgjuar, gjeonoetika është totalisht e decentralizuar. Mund të themi se pushteti është një ndër agjentët e lexueshëm nëpërmjet lenteve të saj. Gjeonoetika është gjeopolitikë e rishpërndarë.

K.M. – Kjo është e rrezikshme, Z. Schmitt.

C.S. – Sigurisht, dhe se është e tillë më bën të mendoj se jemi në rrugën e duhur. Kini parasysh se unë nuk po flas për pushtetin dhe qeverinë tuaj, por për Shqipërinë dhe politikën e saj të mundshme. Apo nuk e nisëm për këtë shqetësim bisedën?

K.M. – Ashtu është, keni të drejtë, por…

C.S. – Më lejoni të them dhe diçka në lidhje me këtë. Gjeonoetika duhet parë si disiplinë e mendimit gjeopolitik dhe strategjik. Kuptohet që këtu, numri i fushave të përfshira është i madh. Ajo është metodë kritike për të lexuar idetë dhe gjeografitë që ato prodhojnë, por që mund të kenë burim armiqësor. Prandaj, tek gjeonoetika përfshihet studimi i operacioneve psikologjike, propagandistike, të spiunazhit, etj. Por gjeonoetikën e kuptoj edhe si metodë de-konstruktive. Ngopja e hapësirës me ide të caktuara shkon pashmangshmërisht në zbrazjen e hapësirave të tjera nga idetë përkatëse. Gjeonoetika ndërton dhe shkatërron hapësira shpirtërore në një kuptim. Dhe bësoj se jeni dakord me mua kur them se lufta shpirtërore është më radikalja dhe e rëndësishmja. Dua të bëheni të vetëdijshëm për këtë! Pak a shumë siç u përpoq Kelsen-i gjithë jetën e vet intelektuale për të na bërë të vetëdijshëm për normën themelore. Jo dhe aq me sukses do thosha, por jo për faj të vetëdijeve tona.

K.M. – Besoj si ju në lidhje me luftën shpirtërore, Z. Schmitt. Nëse e shikojmë edhe kështu situatën aktuale, atëherë më duket shumë më e vështirë të dilet nga linjat e forcës që sa vijnë e shtrëngohen.

C.S. – Nuk di ç’të them, Z. Kryeministër. Sikur… … …

K.M. – Z. Schmitt. Ndiheni mirë?

C.S. – Po mendoja, Z. Kryeministër. Po mendoja kundër gjithë ideve të mia.

K.M. – Si? Çfarë?

C.S. – Nëse Shteti Botëror është zhdukja e politikes, atëherë, kundër këtij rreziku që tashmë ka përmasa globale, vetëm një riaktivizim total dhe radikal i politikes mund ta shpëtojë atë vetë, pra, mundësinë e njeriut për të vendosur mbi veten. Përballë një rreziku botëror vetëm një politike e tërë botës mund t’u shpëtojë nga Shteti i Madh, nga Princi i Botës.

K.M. – Z. Schmitt, më duket se kjo implikon një tjetër të ngjashëm. Përballë një princi, ju mendoni se mund të na shpëtojë një mbret?

C.S. – Nuk guxova të flas për format që mund të marrë një front planetar i politikes kundër atij që shtyn për një Shtet Botëror. Dhe as për atë çka do të rezultojë më pas për ta mbajtur gjallë, nëse rasti do të jetë fitorja e këtij fronti. Nëse do të bëheni të gjithë partizanë, apo shtetet do të organizojnë revolucion botëror. E di, shpëtimi i politikes vjen si paradoks, por me sa duket kjo qenka sprova e epokës sonë. Sa për Mbretin, nuk di çfarë t’ju them, Z. Kryeministër, tani që po flasim, misteret e monarkisë janë të padepërtueshme për mua.

Bibliografi

• Jünger, Ernst. Schmitt, Carl. Il Nodo di Gordio, Adelphi, Milano, 2023
• Schmitt, Carl. Writings on War, Polity Press, Cambridge, 2011
• Schmitt, Carl. Political Theology, The MIT Press, Massachusetts, 1985
• Schmitt, Carl. The Concept of the political, The University of Chicago Press, Chicago, 2007
• Schmitt, Carl. Il Nomos della Terra, Adelphi, Milano, 2006
• Schmitt, Carl. Stato, Grande Spazio, Nomos, Adelphi, Milano, 2015
• Schmitt, Carl. Constitutional Theory, Duke University Press, London, 2008
• Schmitt, Carl. Terra e Mare, Adelphi, Milano, 2002
• Wendt, Alexander. Duvall, Raymond. Sovereignty and UFO, Political Theory, Volume 36, Numer 4, August 2008

---

[1] Ky shkrim është botuar në librin: Damiano Aliaj, Një nomos për Tokën – Shkrime mbi mendimin e Carl Schmitt, Pika pa sipërfaqe, Tiranë, 2023.

[2] Shih Alexander Wendt, Raymond Duvall, Sovereignty and UFO, Political Theory, Volume 36, Numer 4, August 2008, 607-633.

[3] Për sovranitetin dhe gjendjen e jashtëzakonshme shih: Carl Schmitt, Political Theology, The MIT Press, Massachusetts, 1985.

[4] Për konceptin e teknologjisë shih: The Age of neutralizations and depolitizations tek Carl Schmitt, The Concept of the political, The University of Chicago Press, Chicago, 2007.

[5] Për konceptin e njerëzimit dhe kritikën e Schmitt-it, shih: Carl Schmitt, The Concept of the political, vep. e cit.

[6] Për shtetin modern shih: Carl Schmitt, Il Nomos della Terra, Adelphi, Milano, 2006.

[7] Shih: Carl Schmitt, The Concept of the political, vep. e cit.

[8] Për analizën e shtetit botëror në raport me politiken shih: Carl Schmitt, The Concept of the political, vep. e cit. Po ashtu, për mendimin e Schmitt-it mbi shtetin botëror shih: L’unità del mondo dhe Il nuovo nomos della terra, tek Carl Schmitt, Stato, Grande Spazio, Nomos, Adelphi, Milano, 2015.

[9] Shih: Carl Schmitt, Constitutional Theory, Duke University Press, London, 2008.

[10] Për mendimin e Schmitt-it mbi preambulën shih: Carl Schmitt, Constitutional Theory, vep. e cit.

[11] Për konceptin e historisë tek Schmitt-i, shih: Carl Schmitt, Terra e Mare, Adelphi, Milano, 2002. Po ashtu shih edhe La struttura storica dell’attuale contrapposizione planetaria tra Oriente e Occidente. Note sullo scritto di Ernst Jünger “Il Nodo di Gordio” tek vëllimi Ernst Jünger, Carl Schmitt, Il Nodo di Gordio, Adelphi, Milano, 2023.

[12] Për konceptin e Großraum dhe Reich, si edhe për vizionin e Schmitt-it për një sistem të ri të së drejtës ndërkombëtare, shih:Carl Schmitt, Writings on War, Polity Press, Cambridge, 2011. Shih edhe Raum e Rom. Sulla fonetica della parola Raum, tek Carl Schmitt, Stato, Grande Spazio, Nomos, vep. e cit.

[13] Për konceptin e nomosit shih: Carl Schmitt, Il Nomos della Terra, vep. e cit. Shih edhe Mutamento di struttura del diritto internazionale dhe Nomos-Presa di possesso-Nome tek Carl Schmitt, Stato, Grande Spazio, Nomos, vep. e cit.